Trong đầu tư, câu hỏi “Khi nào nên mua, khi nào nên bán?” luôn là nỗi băn khoăn lớn của hầu hết nhà đầu tư. Thực tế, không ai có thể dự đoán chính xác tuyệt đối thời điểm thị trường lên đỉnh hay chạm đáy. Tuy nhiên, bằng cách quan sát chu kỳ kinh tế, chúng ta có thể đưa ra những quyết định hợp lý hơn, thay vì đầu tư cảm tính.
Chu kỳ kinh tế vốn là quy luật ảnh hưởng trực tiếp đến biến động của thị trường chứng khoán, bất động sản hay hàng hóa. Hiểu rõ vị trí của nền kinh tế trong chu kỳ sẽ giúp nhà đầu tư xác định đâu là thời điểm nên “xuống tiền” mạnh mẽ và đâu là lúc cần “giữ tiền” để phòng ngừa rủi ro.
Chu kỳ kinh tế là gì?
Chu kỳ kinh tế là quá trình biến động của nền kinh tế, thể hiện qua sự tăng trưởng, đạt đỉnh, suy thoái và phục hồi, diễn ra theo tính chất lặp lại trong dài hạn. Nói cách khác, thay vì tăng trưởng đều đặn theo một đường thẳng, kinh tế vận động theo nhịp điệu lên – xuống, phản ánh sự thay đổi trong sản xuất, việc làm, thu nhập và tiêu dùng.
(Nguồn: https://www.fe.training/free-resources/asset-management/stages-of-the-economic-cycle/)
Một chu kỳ kinh tế điển hình thường gồm bốn giai đoạn: Expansion (tăng trưởng), Peak (đỉnh), Recession (suy thoái) và Trough (đáy). Mỗi giai đoạn đều có những đặc điểm riêng và tác động trực tiếp đến thị trường tài chính, doanh nghiệp cũng như hành vi đầu tư.
Giai đoạn Tăng trưởng (Expansion)
Expansion, hay còn gọi là giai đoạn tăng trưởng/“bùng nổ”, là lúc nền kinh tế hoạt động sôi nổi nhất. Doanh nghiệp mở rộng sản xuất, tỷ lệ thất nghiệp giảm xuống mức thấp, niềm tin của người tiêu dùng và giới kinh doanh tăng cao, lợi nhuận doanh nghiệp liên tục cải thiện. Đây là khoảng thời gian mà hầu hết nhà đầu tư cảm thấy “thoải mái” nhất, vì cơ hội kiếm lời xuất hiện ở nhiều kênh khác nhau: từ cổ phiếu, trái phiếu, đến bất động sản và nhiều loại tài sản khác.
Trong giai đoạn này, các chiến lược đầu tư thường được ưa chuộng gồm:
Đầu tư tăng trưởng (Growth investing): tập trung vào những công ty được kỳ vọng sẽ phát triển nhanh hơn mức trung bình của thị trường. Thường đó là các doanh nghiệp có sản phẩm hoặc dịch vụ mang tính đổi mới (công nghệ, y tế), tốc độ tăng trưởng doanh thu cao hoặc lợi nhuận bứt phá.
Đầu tư theo tính chu kỳ (Cyclical investing): nhắm đến các công ty có kết quả kinh doanh gắn chặt với sức khỏe nền kinh tế. Ví dụ: xây dựng, ô tô, bán lẻ… Khi kinh tế mở rộng, người dân có xu hướng chi tiêu mạnh tay hơn, đầu tư vào nhà cửa, xe cộ và các mặt hàng có giá trị cao.
Bất động sản: đây cũng là thời điểm thị trường nhà đất sôi động, giá trị bất động sản và giá thuê đều tăng. Không chỉ mang lại dòng tiền ổn định, bất động sản còn giúp phòng ngừa rủi ro lạm phát, bởi khi giá hàng hóa tăng, giá trị tài sản này cũng thường tăng theo.
Nói ngắn gọn, giai đoạn Tăng trưởng là “mùa xuân” của nền kinh tế – cây cối đâm chồi, hoa nở, và nhà đầu tư có rất nhiều cơ hội để gặt hái lợi nhuận nếu biết chọn đúng chiến lược.
Giai đoạn Đỉnh (Peak)
Sau những tháng ngày tăng trưởng mạnh mẽ, nền kinh tế cuối cùng cũng bước vào giai đoạn Đỉnh. Đây là thời điểm mà sự hưng phấn chạm mức cao nhất, nhưng đồng thời cũng báo hiệu thời kỳ Tăng trưởng sắp khép lại. Các dấu hiệu thường thấy bao gồm: lạm phát tăng nhanh, tỷ lệ thất nghiệp bắt đầu tăng lên, niềm tin tiêu dùng suy giảm và lãi suất được nâng cao. Nhiều chỉ số kinh tế vĩ mô như GDP, sản xuất công nghiệp hay hoạt động xây dựng cũng có dấu hiệu chững lại.
Đối với nhà đầu tư, giai đoạn Peak là lúc cần trở nên thận trọng hơn bao giờ hết. Thay vì tiếp tục chạy theo các tài sản rủi ro cao, nhiều người bắt đầu cơ cấu lại danh mục, chuyển sang chiến lược phòng thủ. Điều này thường bao gồm việc giảm tỷ trọng cổ phiếu tăng trưởng và thay thế bằng những doanh nghiệp ít chịu tác động từ suy thoái kinh tế, chẳng hạn như:
- Healthcare (y tế): ngành cung cấp dịch vụ thiết yếu, nhu cầu ổn định bất kể tình hình kinh tế.
- Utilities (dịch vụ công thiết yếu): điện, nước, khí đốt, viễn thông, những lĩnh vực mà người dân và doanh nghiệp vẫn phải sử dụng hằng ngày.
- Consumer staples (hàng tiêu dùng thiết yếu): thực phẩm, đồ uống, sản phẩm chăm sóc cá nhân, những nhu cầu cơ bản khó cắt giảm.
Trong giai đoạn đỉnh, thị trường bất động sản thường giảm sức hút. Giá nhà đất thường cao nhất vào lúc này, đồng nghĩa với rủi ro điều chỉnh mạnh nếu thị trường đảo chiều. Vì vậy, thay vì lao vào mua bất động sản ở mức giá đỉnh, nhà đầu tư khôn ngoan sẽ kiềm chế và chờ thời điểm hợp lý hơn.
Ngoài ra, một chiến lược phổ biến ở giai đoạn Peak là giữ một phần lớn danh mục dưới dạng tiền mặt hoặc các công cụ tương đương tiền (như quỹ thị trường tiền tệ). Điều này giúp bảo vệ nhà đầu tư trước biến động mạnh của thị trường, đồng thời tạo sự linh hoạt để sẵn sàng giải ngân khi cơ hội tốt hơn xuất hiện ở giai đoạn tiếp theo.
Nói cách khác, Peak là lúc thị trường “nóng” nhất, nhưng cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro nhất. Ai giữ được sự tỉnh táo và thận trọng sẽ bảo toàn vốn, sẵn sàng cho những bước đi an toàn hơn trong chu kỳ sắp tới.
Giai đoạn Suy thoái (Recession)
Nếu giai đoạn Đỉnh là lúc nền kinh tế “nóng” nhất, thì Suy thoái chính là khi nhiệt độ hạ xuống nhanh chóng. Đây là giai đoạn mà chúng ta đã và đang thấy khá rõ trong những năm gần đây: hoạt động kinh tế chững lại, thất nghiệp gia tăng, lợi nhuận doanh nghiệp sụt giảm và nhiều gia đình phải thắt chặt chi tiêu. Các công ty bắt đầu gặp khó khăn trong việc duy trì tăng trưởng, còn người tiêu dùng thì dè dặt hơn trong việc mua sắm.
Trong bối cảnh này, tâm lý chung của nhà đầu tư là thận trọng. Thay vì đuổi theo lợi nhuận cao, họ ưu tiên sự an toàn, tập trung vào những khoản đầu tư phòng thủ như y tế, hàng tiêu dùng thiết yếu hoặc dịch vụ công. Bên cạnh đó, Value investing (đầu tư giá trị) cũng trở thành một chiến lược được ưa chuộng. Đây là cách tiếp cận tìm kiếm những doanh nghiệp đang bị thị trường định giá thấp hơn giá trị thực – tức là “cổ phiếu rẻ” so với tiềm năng dài hạn. Với tầm nhìn kiên nhẫn hơn, nhà đầu tư có thể thu về lợi nhuận đáng kể khi nền kinh tế hồi phục.
Thị trường bất động sản trong giai đoạn suy thoái cũng mang lại cơ hội đặc biệt. Giá nhà đất thường điều chỉnh xuống mức hấp dẫn hơn, tạo điều kiện cho những ai có vốn sẵn sàng. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng rủi ro cũng cao hơn: giá thuê có thể giảm, thanh khoản kém, việc bán lại bất động sản trở nên khó khăn. Do đó, nếu lựa chọn đầu tư bất động sản ở giai đoạn này, nhà đầu tư nên xác định chiến lược dài hạn thay vì kỳ vọng lướt sóng ngắn hạn.
Tóm lại, suy thoái là giai đoạn “mùa đông” của nền kinh tế. Khó khăn là điều không thể tránh, nhưng với sự kiên nhẫn và cách tiếp cận đúng, đây cũng chính là lúc gieo hạt cho những cơ hội lớn trong tương lai.
Giai đoạn Đáy (Trough)
Trough là điểm thấp nhất của chu kỳ kinh tế, khi mọi chỉ số vĩ mô như tăng trưởng GDP, sản xuất công nghiệp hay tiêu dùng đều rơi xuống mức đáy. Đây cũng là lúc thị trường lao động chịu tác động nặng nề nhất: thất nghiệp cao, doanh nghiệp phá sản nhiều, còn niềm tin tiêu dùng gần như chạm mức thấp nhất. Nói một cách đơn giản, khi đã đến đáy thì… con đường duy nhất phía trước là đi lên. Và quả thật, sau giai đoạn này, nền kinh tế thường bắt đầu phục hồi: nhu cầu tiêu dùng tăng dần, doanh nghiệp tái tuyển dụng, và hoạt động sản xuất khởi sắc trở lại, mở ra một chu kỳ Expansion mới.
Tuy nhiên, có một thực tế khiến Trough trở thành giai đoạn khó nắm bắt nhất: không ai có thể biết chính xác đâu là “điểm đáy” cho đến khi kinh tế đã có dấu hiệu hồi phục. Nhà đầu tư chỉ có thể nhận ra “điểm ngoặt” sau khi dữ liệu như tăng trưởng GDP hay việc làm bắt đầu cải thiện. Vì thế, thay vì cố gắng đoán chính xác thời điểm, cách tiếp cận khôn ngoan hơn là duy trì một danh mục đa dạng. Mỗi loại tài sản sẽ phản ứng khác nhau trong từng giai đoạn của chu kỳ, và sự kết hợp hợp lý sẽ giúp giảm rủi ro cũng như tránh bị bất ngờ khi nền kinh tế “đổi mùa”.
Ở đáy chu kỳ, những ai đủ kiên nhẫn và có chiến lược dài hạn thường sẽ gặt hái được thành quả lớn nhất khi thị trường quay lại giai đoạn tăng trưởng. Đây là thời điểm mà những khoản đầu tư thông minh có thể mang lại lợi nhuận vượt trội trong chặng tiếp theo của vòng xoay kinh tế.
Lời kết
Chu kỳ kinh tế là một quy luật khách quan, ở mỗi giai đoạn, cơ hội và thách thức đối với nhà đầu tư lại khác nhau: lúc thì cần mạnh dạn nắm bắt tăng trưởng, khi thì nên phòng thủ, và có thời điểm phải kiên nhẫn chờ đợi để chuẩn bị cho chu kỳ mới.
Tuy nhiên, điều quan trọng cần nhớ là không ai có thể dự đoán chính xác khi nào nền kinh tế đạt đỉnh hay chạm đáy. Ngay cả chuyên gia cũng chỉ nhìn thấy rõ ràng khi dữ liệu đã phản ánh sự thay đổi. Vì vậy, thay vì “săn” thời điểm hoàn hảo, nhà đầu tư nên chú trọng xây dựng một danh mục đa dạng, cân bằng giữa các loại tài sản để giảm thiểu rủi ro và tận dụng cơ hội ở từng giai đoạn. Với tầm nhìn dài hạn, sự kiên nhẫn và một chiến lược phù hợp, bạn hoàn toàn có thể biến những thăng trầm của chu kỳ thành lợi thế cho hành trình tài chính của mình.
Xem thêm các bài viết: Thông tin CFA, Tin tức thị trường, Tổng hợp công thức CFA, Đăng ký thi CFA, Thư viện đầu tư
