Thị trường chứng khoán vốn dĩ không vận hành theo một đường thẳng. Biến động là điều không thể tránh khỏi khi chịu ảnh hưởng từ hàng loạt yếu tố kinh tế trong và ngoài nước. Câu hỏi đặt ra là: nhà đầu tư nên làm gì trong những giai đoạn đó? Liệu đây là rào cản hay cơ hội để nhìn thấy giá trị thật của thị trường?
Những nguyên nhân dẫn đến biến động thị trường
Thị trường chứng khoán biến động không phải do một yếu tố đơn lẻ, mà là kết quả của nhiều tác động đan xen: từ bức tranh kinh tế toàn cầu cho đến những đặc thù nội tại của Việt Nam.
Yếu tố quốc tế: Lãi suất, dòng vốn và địa chính trị
Các quyết định về lãi suất của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (FED), biến động của đồng USD hay giá dầu thế giới đều có ảnh hưởng trực tiếp đến dòng vốn đầu tư toàn cầu. Khi FED phát tín hiệu duy trì mặt bằng lãi suất cao, dòng vốn thường có xu hướng rút khỏi các thị trường mới nổi, trong đó có Việt Nam, khiến áp lực bán tăng lên. Bên cạnh đó, các biến động địa chính trị – như xung đột khu vực hay căng thẳng thương mại – cũng khiến tâm lý rủi ro của nhà đầu tư toàn cầu suy giảm, tác động dây chuyền đến thị trường trong nước.
Yếu tố nội tại: Kinh tế, chính sách và doanh nghiệp trong nước
Những giai đoạn tăng trưởng tín dụng chậm, lạm phát tiềm ẩn hoặc tỷ giá chịu sức ép thường khiến tâm lý thận trọng lan rộng. Ngoài ra, khi kết quả kinh doanh của doanh nghiệp suy yếu, hoặc chính sách hỗ trợ chưa được triển khai như kỳ vọng, niềm tin thị trường dễ dàng lung lay. Đặc biệt, cấu trúc nhà đầu tư cá nhân chiếm tỷ trọng lớn tại Việt Nam khiến phản ứng cảm xúc càng mạnh hơn trong các pha điều chỉnh.
Yếu tố tâm lý và hành vi đầu tư
Khi thị trường giảm, nỗi sợ thua lỗ lan nhanh; còn khi giá tăng, lòng tham lại khiến nhiều người mua đuổi theo xu hướng. Chính sự dao động cảm xúc này khiến nhịp thị trường thường bị khuếch đại – giảm sâu hơn khi hoảng loạn và phục hồi mạnh hơn khi niềm tin quay trở lại.
Bên cạnh đó, ở một thị trường mới nổi như Việt Nam, nơi tỷ trọng nhà đầu tư cá nhân chiếm số đông (theo Tạp chí Kinh tế Tài chính), yếu tố tâm lý càng đóng vai trò quan trọng hơn. Các quyết định mua bán đôi khi không dựa trên phân tích cơ bản, mà bị chi phối bởi tin đồn, hiệu ứng “bầy đàn”. Điều này lý giải vì sao cùng một biến động thông tin, nhưng phản ứng của thị trường Việt Nam thường mạnh và nhanh hơn so với các thị trường phát triển.
Nhà đầu tư cần làm gì để ứng phó khi thị trường biến động mạnh?
Biến động thị trường là điều không thể tránh khỏi và khó dự đoán do chịu tác động từ nhiều yếu tố. Điều quan trọng nhất là giữ vững tâm lý và kỷ luật.
Cảm xúc là thứ khó kiểm soát nhất của con người, đặc biệt khi giá cổ phiếu liên tục biến động. Tuy nhiên, nhà đầu tư có thể quay lại với những nguyên tắc cơ bản, một cách tiếp cận tưởng chừng đơn giản nhưng lại rất hiệu quả để giúp nhà đầu tư bình tĩnh, nhìn rõ hướng đi và đưa ra quyết định sáng suốt hơn trong lúc thị trường biến động.
Đánh giá lại danh mục và cơ cấu tài sản tổng thể
Cấu trúc danh mục bao gồm cổ phiếu, trái phiếu, vàng hay tiền mặt … nên phản ánh mục tiêu đầu tư, khả năng chịu rủi ro và thời gian nắm giữ, chứ không dựa trên những biến động ngắn hạn.
Nếu bạn đang đầu tư dài hạn, việc danh mục tạm thời giảm giá không phải vấn đề quá lớn. Nhưng nếu phần vốn rủi ro chiếm tỷ trọng quá cao, đây là lúc nên điều chỉnh lại để cân bằng giữa cổ phiếu và tài sản phòng thủ.
Tái cân bằng danh mục nếu cần thiết
Sau một thời gian, các nhóm tài sản có thể “lệch” so với tỷ trọng ban đầu – chẳng hạn cổ phiếu tăng mạnh trong giai đoạn trước khiến tỷ trọng quá cao. Khi đó, việc bán bớt phần đã tăng và bổ sung cho nhóm bị bỏ quên (ví dụ: trái phiếu, cổ phiếu giá trị, cổ phiếu phòng thủ) sẽ giúp danh mục trở lại trạng thái cân bằng. Ở Việt Nam, nhiều quỹ mở và nhà đầu tư tổ chức đều áp dụng cơ chế tái cân bằng định kỳ hằng quý hoặc nửa năm.
Giữ một lượng tiền mặt hợp lý
Giữ thêm một chút tiền mặt trong giai đoạn bất ổn không phải là chuyện xấu. Nó giúp bạn có sức mua khi cơ hội xuất hiện, đồng thời giảm áp lực tâm lý khi thị trường điều chỉnh sâu. Tuy nhiên, không nên “rút hết” ra ngoài vì sợ hãi, bởi tiền mặt lâu dài sẽ mất giá trị theo lạm phát. Tỷ trọng hợp lý có thể nằm trong khoảng 20–30% danh mục, còn tùy khẩu vị rủi ro của từng người.
Tránh chạy theo các tài sản “trú ẩn” một cách cực đoan
Trong giai đoạn biến động, nhiều người đổ xô mua vàng, USD hay gửi tiết kiệm. Dù đây là lựa chọn an toàn ngắn hạn, nhưng không phải giải pháp tối ưu cho dài hạn. Giá vàng có thể tăng nhanh, nhưng cũng có những giai đoạn điều chỉnh sâu; trong khi lãi suất tiền gửi thường chỉ giúp bảo toàn vốn. Nhà đầu tư nên phân bổ vừa phải vào tài sản trú ẩn để giảm rủi ro, chứ không nên “bỏ hết trứng vào một giỏ”.
Tích lũy cho giai đoạn nghỉ hưu
Đối với nhà đầu tư dài hạn, đặc biệt là những người trẻ, biến động thị trường không chỉ là thách thức mà còn là cơ hội để quay về tích lũy tài sản nghỉ hưu. Việc suy tính đến giai đoạn nghỉ hưu không bao giờ là quá sớm, bởi đây chính là một trong những mục tiêu lớn nhất trong hành trình tài chính cá nhân.
Dĩ nhiên, việc tiếp tục đầu tư trong thời điểm thị trường biến động mạnh sẽ đi kèm với áp lực tâm lý – nhưng nếu duy trì được kỷ luật “tích lũy đều đặn”, nhà đầu tư có thể tận dụng những giai đoạn biến động ngắn hạn thành bàn đạp tài chính dài hạn.
Giữ tầm nhìn dài hạn
Biến động là một phần tất yếu của thị trường. Người đầu tư thành công không phải là người đoán đúng mọi biến động, mà là người kiên định với chiến lược đã chọn. Khi bạn hiểu rõ lý do mình đầu tư, đưa ra quyết định dựa trên cơm sở phân tích và danh mục được thiết kế phù hợp với mục tiêu thì dù thị trường có biến động mạnh đến đâu, nhà đầu tư vẫn sẽ vượt qua.
Lời kết
Thị trường luôn vận động theo chu kỳ và biến động là điều không thể tránh khỏi. Điều tạo nên sự khác biệt giữa những nhà đầu tư không nằm ở khả năng dự đoán thị trường, mà ở cách họ phản ứng trước biến động. Giữ bình tĩnh, tuân thủ kỷ luật và kiên trì với chiến lược dài hạn sẽ giúp nhà đầu tư không chỉ vượt qua sóng gió, mà còn tận dụng chính những giai đoạn đó để tiến gần hơn tới mục tiêu tài chính của mình.
Xem thêm các bài viết: Thông tin CFA, Tin tức thị trường, Tổng hợp công thức CFA, Đăng ký thi CFA, Thư viện đầu tư
