Trong đầu tư, ai cũng mong muốn tiền vốn sinh lời. Thế nhưng thực tế lại có không ít nhà đầu tư phải ngậm ngùi nhìn tài khoản bốc hơi chỉ vì những sai lầm tưởng chừng rất nhỏ. Điều đáng nói là phần lớn những sai lầm này đều có thể tránh được nếu chúng ta hiểu rõ và chuẩn bị kỹ lưỡng ngay từ đầu.
Trong bài viết này, FES sẽ cùng các nhà đầu tư điểm qua 7 sai lầm đầu tư phổ biến dễ mất tiền oan và quan trọng hơn là cách để không rơi vào những “cái bẫy” này.
Danh mục đầu tư quá tập trung
Một trong những sai lầm lớn nhất mà nhà đầu tư thường mắc phải là dồn danh mục vào quá ít cổ phiếu hoặc chỉ một loại tài sản duy nhất, nói cách khác là “bỏ tất cả trứng vào một giỏ”. Điều này đồng nghĩa với việc toàn bộ danh mục sẽ phụ thuộc vào kết quả của một vài khoản đầu tư nhỏ lẻ.
Để tránh rủi ro này, nhà đầu tư cần chú ý đa dạng hóa danh mục. Đa dạng hóa nghĩa là phân bổ vốn vào nhiều khoản đầu tư theo khu vực địa lý, nhiều ngành nghề và nhiều loại tài sản khác nhau. Cách tiếp cận này giúp phân tán rủi ro, đồng thời giảm thiểu tác động tiêu cực đến toàn bộ danh mục nếu một phần trong đó hoạt động kém hiệu quả.
Bỏ qua sức mạnh của lãi kép
Lãi kép hiểu đơn giản là việc khoản lợi nhuận tạo ra không chỉ đến từ số vốn ban đầu, mà còn từ phần lợi nhuận tích lũy ở các kỳ trước đó.
Ví dụ: Nhà đầu tư bắt đầu với 100 triệu đồng, lợi nhuận trung bình 10%/năm và không rút tiền ra:
- Năm 1: 100 triệu x 10% = lãi 10 triệu → tổng = 110 triệu
- Năm 2: 110 triệu x 10% = lãi 11 triệu → tổng = 121 triệu
- Năm 3: 121 triệu x 10% = lãi 12,1 triệu → tổng ≈ 133,1 triệu
Cứ như vậy, lợi nhuận liên tục “chồng” lên cả vốn lẫn lãi trước đó, tạo ra tốc độ tăng trưởng nhanh hơn nhiều so với việc chỉ nhận lãi đơn thuần.
Để tận dụng hiệu quả sức mạnh này, nhà đầu tư nên cân nhắc việc tái đầu tư phần thu nhập từ các khoản đầu tư thay vì rút ra ngay – nội dung sẽ được phân tích kỹ hơn ở phần tiếp theo.
Nói một cách đơn giản: càng bắt đầu đầu tư sớm, nhà đầu tư càng có nhiều thời gian để lãi kép phát huy tác dụng. Nhờ vậy, số tiền cần tiết kiệm để đạt được mục tiêu tài chính cũng sẽ giảm đi đáng kể.
Không đầu tư đều đặn
Nhiều nhà đầu tư thường có tâm lý “đợi giá đẹp” rồi mới mua cổ phiếu. Nhưng thực tế, rất khó để dự đoán chính xác khi nào thị trường tăng hay giảm. Nếu chần chừ quá lâu, cơ hội tăng trưởng có thể sẽ trôi qua.
Một chiến lược thông minh là đầu tư định kỳ với chiến lược trung bình giá (Dollar Cost Averaging – DCA). Nghĩa là nhà đầu tư dành ra một khoản tiền cố định để mua cổ phiếu đều đặn, ví dụ mỗi tháng 5 triệu đồng, bất kể giá đang cao hay thấp.
Khi giá cổ phiếu cao, số tiền đó mua được ít cổ phiếu hơn.
Khi giá cổ phiếu giảm, cùng số tiền ấy lại mua được nhiều hơn.
Theo thời gian, giá vốn bình quân sẽ được “làm phẳng” – không quá cao cũng không quá thấp. Nhờ vậy, nhà đầu tư tránh được rủi ro dồn tiền vào đúng lúc thị trường đang đỉnh.
Ví dụ:
Giả sử nhà đầu tư mua cổ phiếu XYZ đều đặn mỗi tháng 5 triệu đồng:
- Tháng 1: Giá 50.000đ/cp → mua được 100 cổ phiếu
- Tháng 2: Giá 25.000đ/cp → mua được 200 cổ phiếu
- Tháng 3: Giá 33.000đ/cp → mua được ~151 cổ phiếu
Sau 3 tháng, tổng cộng đầu tư 15 triệu đồng và sở hữu 451 cổ phiếu. Giá mua bình quân chỉ khoảng 33.300đ/cp, thấp hơn nhiều so với mức 50.000đ ban đầu.
Điểm quan trọng là DCA không nhằm dự đoán thị trường, mà giúp nhà đầu tư kiên trì tích lũy cổ phiếu, giảm rủi ro sai thời điểm, và tăng cơ hội hưởng lợi từ xu hướng tăng trưởng dài hạn của doanh nghiệp.
Ra quyết định theo cảm xúc
Trong đầu tư, cảm xúc đôi khi có thể trở thành “kẻ thù” lớn nhất. Khi thị trường đi lên, sự hưng phấn và lạc quan quá mức dễ khiến nhà đầu tư nghĩ rằng kiếm lợi nhuận là điều đơn giản. Chính sự tự tin thái quá này lại đẩy nhà đầu tư vào tâm lý chấp nhận rủi ro cao hơn, đúng lúc cần cẩn trọng nhất.
Ngược lại, khi thị trường lao dốc, tâm lý lo sợ và hoảng loạn có thể khiến nhà đầu tư dừng mua vào, cắt giảm danh mục, hoặc thậm chí bán tháo cổ phiếu để rút khỏi thị trường. Trớ trêu thay, đó thường lại là thời điểm cơ hội lớn xuất hiện.
Điều quan trọng là nhà đầu tư cần luôn đặt câu hỏi: quyết định của mình có dựa trên cơ sở nào, phân tích nào, hay chỉ là phản ứng theo cảm xúc? Kiểm soát được cảm xúc chính là bước quan trọng để giữ vững kỷ luật và thành công lâu dài.
Không có mục tiêu đầu tư rõ ràng
Mục tiêu là điều mà FES luôn nhấn mạnh trong bất kỳ bài viết về đầu tư nào. Nhà đầu tư cần xác định rõ mình muốn đạt được điều gì. Ví dụ: đầu tư để tích lũy mua nhà trong 5 năm tới, hay để chuẩn bị cho tuổi hưu sau 20 năm nữa?
Mỗi mục tiêu sẽ quyết định chiến lược và mức độ rủi ro phù hợp. Nếu mục tiêu ngắn hạn, danh mục nên ưu tiên an toàn và ít biến động. Ngược lại, nếu mục tiêu dài hạn, nhà đầu tư có thể chấp nhận rủi ro cao hơn để tìm kiếm mức sinh lời lớn hơn.
Điều quan trọng là đặt mục tiêu cụ thể, đo lường được, và có thời hạn rõ ràng. Nhờ vậy, nhà đầu tư mới có thể xây dựng kế hoạch đúng hướng thay vì đầu tư một cách mơ hồ.
Nguồn vốn không ổn định
Vốn không ổn định ở đây là việc dùng những nguồn tiền mang tính ngắn hạn hoặc tạm thời, chẳng hạn như vay ngân hàng hoặc vay ký quỹ từ công ty chứng khoán để đầu tư.
Trong giai đoạn thị trường tăng mạnh, nhiều nhà đầu tư sẽ muốn nhảy vào thị trường với tâm lý “mua là có lời” và sẽ tìm vay để có vốn. Ý tưởng nghe có vẻ hấp dẫn, nhưng thực tế lại rất nguy hiểm.
Bởi lẽ, thị trường không bao giờ đi lên mãi. Chỉ cần một nhịp điều chỉnh bất ngờ, khoản cổ phiếu chưa kịp bán ra đã mất giá, trong khi tiền vay vẫn phải trả lãi hàng ngày. Áp lực này dễ khiến nhà đầu tư rơi vào trạng thái căng thẳng, hoảng sợ và vội vàng cắt lỗ ở thời điểm bất lợi nhất.
Đòn bẩy tài chính có thể giúp lợi nhuận tăng nhanh khi thị trường thuận lợi, nhưng cũng có thể “thổi phồng” thua lỗ khi thị trường đi ngược kỳ vọng. Nói cách khác, đó là con dao hai lưỡi, và chỉ nên dùng khi nhà đầu tư thật sự hiểu rõ rủi ro và có kế hoạch quản trị vốn chặt chẽ.
Trả phí quản lý quá cao
Thị trường có thể lên hoặc xuống ngoài tầm kiểm soát, nhưng có một yếu tố nhà đầu tư hoàn toàn chủ động được, đó là chi phí.
Tại Việt Nam, ngoài phí giao dịch khi mua bán cổ phiếu, nhà đầu tư còn có thể phải trả thêm nhiều loại chi phí khác như phí quản lý quỹ (nếu đầu tư vào quỹ mở, quỹ ETF), phí lưu ký, phí ký quỹ… Những khoản phí này thoạt nhìn có vẻ nhỏ, nhưng tích lũy lâu dài lại bào mòn đáng kể lợi nhuận.
Ví dụ: cùng một loại quỹ là ETF, phí quản lý có thể chênh nhau từ 0,1% đến 1%/năm. Với khoản đầu tư 1 tỷ đồng, chênh lệch 0,9% tương đương 9 triệu đồng mỗi năm. Nếu kéo dài 20-30 năm, số tiền này cộng dồn có thể bằng cả một phần đáng kể trong lợi nhuận.
Điều này cho thấy: lợi nhuận chưa chắc đến từ việc chọn đúng cổ phiếu hay quỹ “hot”, mà đôi khi chỉ cần tối ưu chi phí. Chọn sản phẩm có phí thấp, giao dịch hợp lý và hạn chế mua bán quá nhiều sẽ giúp danh mục đầu tư hiệu quả hơn trong dài hạn.
Lời kết
Đầu tư là hành trình dài hạn, đòi hỏi sự kiên nhẫn, kỷ luật và khả năng học hỏi liên tục. Bảy sai lầm nêu trên đều là những “cái bẫy” phổ biến mà nhiều nhà đầu tư từng gặp phải. Nhận diện sớm và tránh lặp lại những sai lầm này sẽ giúp nhà đầu tư xây dựng danh mục bền vững, tối ưu hóa lợi nhuận và giảm thiểu rủi ro. FES chúc các nhà đầu tư luôn thành công, sáng suốt trên chặng đường đầu tư.
Xem thêm các bài viết: Thông tin CFA, Tin tức thị trường, Tổng hợp công thức CFA, Đăng ký thi CFA, Thư viện đầu tư
